Samen heel veel geld verdienen – Slavernij op Curaçao in economisch perspectief

Willemstad op Curaçao is de mooiste werelderfgoedstad op de lijst van UNESCO in het Caribisch gebied, maar aan haar gebouwen kleeft het bloed van de slavernij. Tegelijkertijd ligt in haar straten en pleinen, bruggen en baaien ook het geheim van ons economisch potentieel verscholen, dat Mark Rutte onlangs op Curaçao erkende met de uitspraak ‘we gaan samen heel veel geld verdienen’. Maar helaas ontnam hij dit idee direct alle kans van slagen, door ‘te zeggen dat vertrek uit het Koninkrijk altijd mogelijk is’. Goed bedoeld, verkeerd geformuleerd.

 

Vertrouwen is de basis van elke gezonde zakelijke relatie. Met een gezond portie wantrouwen, dat wel, maar vertrekken uit een gezamenlijke onderneming wordt in het algemeen gezien als verraad van een goede vriendschap. Als het vermoeden van verraad aanwezig bij het maken van een business deal, dan is deze gedoemd te mislukken. Hij zal onder zeer veel druk aan beide kanten als slopend worden ervaren, en veelal volgt rap het einde door pure uitputting.

 

Laten we eens kijken naar de gezamenlijke geschiedenis of er werkelijk potentieel is voor een vruchtbare, economische relatie tussen Curaçao en Nederland.

 

Het klimaat op Curaçao is zeer wreed, en het eiland is klein. Deze feiten hebben haar stempel gedrukt op de relatie tussen bevolkingsgroepen op het eiland. De hete zon, de dreigende wind, verwoestende golven en een koppige zee maakten iedereen wild van angst en uitputting. Maar na het faillissement van de West-Indische compagnie volgt een periode van stilte op het eiland. Geen nieuwe mensen meer, jarenlange droogte, de wanhoop is iedereen nabij.

 

Door het gebrek aan werk en aan eten wordt de afstand tussen slaven en de shon kleiner, men begint elkaar beter te observeren, men herkent eigenschappen over en weer. De overtuiging dat men te maken heeft met beesten verdwijnt langzaam en wordt omgezet in voorzichtig menselijk contact.

 

Dit waren de omstandigheden waaronder de slaaf Tula op 17 augustus 1795 van zijn eigenaar gedaan kon krijgen dat hij zou gaan praten met de gouverneur over vrijheid. De shon stond onder druk, maar dacht ook aan een mogelijk voordeel: een vrije slaaf komt terug, want hij heeft niks, en wie weet werkt een vrije slaaf wel harder, want anders heeft hij niet te vreten. Logisch nadenken over behoeften van mensen. Marketing, ondernemerschap. De economische kansen voor zijn plantage zouden toenemen, en het leven minder zwaar maken.

 

Maar zijn geweten – of was het zijn gezagsgetrouwe vrouw? – heeft het gewonnen van zijn pioniersgeest, hij lichtte de gouverneur in en de slaven werden vermoord. Vrijheid was dus niet het gevolg, wel een strenger en rechtvaardiger regime. De regels waren voor die tijd vaak met voeten getreden, daaraan was de onrust te wijten dacht men. Men koos voor een meer humane benadering. Ongetwijfeld heeft hier ook de dominee een rol gespeeld, een belangrijke vertrouwensman op het eiland, want de eenzame, koppige Hollander had vaak alleen God als zijn redding.

 

De kleine schaal, het hardvochtige klimaat, de rechtlijnigheid van de Nederlandse cultuur en het intellect van de Afrikaan hebben de menselijke verschillen recht getrokken: iedereen was koppig en trots. De ongelijkheid betrof dus voornamelijk een economische: wie heeft vrijheid om in zijn eigen onderhoud te voorzien? De afschaffing van de slavernij heeft een begin gemaakt naar gelijkheid. De vrije slaaf kwam met lege handen buiten de poort te staan, zonder informatie, zonder productiemiddelen, en begint voor het eerst logisch na te denken: hard werken bij de shon is de enige reële optie, en hij is in feite de eerste kleine zelfstandige die zichzelf aanbiedt aan een grote werkgever.

 

In dezelfde tijd ontstond er een middenstand, bestaande uit kinderen bij slaven van de blanke slavenhouders. Deze mulatten wisten gebruik te maken van de kansen binnen de regels en wetten van de blanken, en de kracht van de pionierende zwarte. Dit is uniek voor de koloniale wereld, want nergens was deze groep zo talrijk en begaan met internationale en regionale handel. Willemstad werd een belangrijke ontmoetingsplaats op het eiland. Het Papiamentu bracht handelaren bij elkaar, en kon men ideeën uitwisselen en plannen smeden voor een verbetering van de economie.

 

Toen de Koninklijke Shell in 1915 een raffinaderij bouwde midden op het eiland, was dit een geschenk uit de hemel. De vraag naar Europese producten leidde tot uitbreiding van het winkelapparaat, de stad werd interessant voor toerisme uit de regio. Door de stijgende inkomsten voor het eiland steeg de welvaart en het vertrouwen in de toekomst, waardoor er werd geïnvesteerd in nieuwe woonwijken en later ook infrastructuur. Curaçao werd voortgestuwd in de vaart der volkeren. Het winstbejag veroorzaakte echter ook grote ongelijkheid in de salarissen van lokale en Nederlandse arbeid. Maar het protest op 30 mei 1969 was geen ordinaire strijd om geld en gerechtigheid, het ging om erkenning, waardering en respect.

 

Dit heeft Nederland nooit goed begrepen. Zij herstelde de orde, riep de Shell enigszins tot de orde en trok haar mensen terug uit de lokale politiek. De manier waarop Nederland en de Nederlanders met Curaçao zaken bleven doen, was onbeschoft, arrogant en betuttelend. Dit is hen op zich niet te verwijten, omdat dit eigenschappen zijn die horen bij de Nederlandse cultuur.

 

Maar het werd nu weleens tijd om dat in te zien. De deur openzetten voor vertrek is daarin geen wijze stap. En misschien is Mark Rutte daarvoor niet de aangewezen persoon. In 1997 heeft hij namelijk – als acteur – geen blijk gegeven van gezond inzicht over hoe een Nederlandse man hoort om te gaan met een mooie Caribische vrouw. Hij stond in dat toneelstuk dan ook onder regie van PvdA-kamerlid John Leerdam. Mark, hoe kon je je zo laten manipuleren, je hebt je klem laten zetten! In het stuk zeg je alleen tegen haar ‘je bent zo mooi’, en ziet niet dat zij wil dat je je aan haar bindt. Mark trek lering uit het verleden, en verklaar namens Nederland de liefde aan Curaçao, en toon respect, erkenning en waardering aan al haar politici en ondernemers. Alleen 100% vertrouwen heeft kans van slagen. Geen woordenstrijd meer en geen financiële voorwaarden. Ze zijn er klaar voor. En dan gaan we samen veel meer doen dan alleen maar geld verdienen.